بیرون زدگی دیسک به وجود مشکل در یکی از بالشتک های لاستیکی یا دیسک ها اشاره دارد که بین مهره ها قرار گرفته اند و ستون فقرات را تشکیل می دهند. دیسک ستون فقرات یک مرکز ژله مانند و نرم به نام هسته دارد که درون یک پوشش سخت تر خارجی به نام حلقه قرار گرفته است.
بیرون زدگی دیسک که گاهی اوقات، دیسک لغزیده یا پاره شده نیز نامیده می شود، زمانی رخ می دهد که برخی از هسته های دیسک، از طریق پارگی در ناحیه حلقه بیرون می زنند. بیرون زدگی دیسک که در هر قسمتی از ستون فقرات ممکن است اتفاق بیفتد، اغلب در قسمت پایین کمر رخ می دهد. بیرون زدگی دیسک بسته به محل آن، می تواند موجب درد، بی حسی یا ضعف در پاها یا بازوها شود.
بسیاری از افراد مبتلا به این شرایط، هیچ گونه علائمی ندارند. افرادی که علائم بیرون زدگی دیسک دارند، معمولاً به مرور زمان بهتر می شوند و برای رفع این مشکل نیازی به جراحی ندارند.
دیسک گردن و کمر همزمان
بیرونزدگی هم زمان دیسک در نواحی گردنی و کمری ستون فقرات، وضعیتی است که در ادبیات پزشکی از آن با عنوان «بیرونزدگی توأمان دیسک» (Tandem Disc Herniation) یاد می شود. اگرچه شیوع این حالت در مقایسه با درگیری منفرد یکی از دو ناحیه کمتر است، مطالعات بالینی نشان می دهند فرآیند فرسودگی دیسک های بین مهرهای در نواحی مختلف ستون فقرات معمولاً با یکدیگر همبستگی دارد، هرچند خود بیرون زدگی دیسک و فرآیند تدریجی تحلیل آن از نظر مکانیسم، دو پدیده مجزا محسوب می شوند که ممکن است بهطور هم زمان یا با فاصله زمانی چند ساله رخ دهند. عواملی نظیر زمینه ژنتیکی مستعد کننده، افزایش سن، وضعیت بدنی نامناسب مزمن و مشاغلی که به طور همزمان فشار قابل توجهی به ناحیه گردن و کمر وارد می کنند، از عوامل مؤثر در بروز این حالت به شمار می روند.
از نظر بالینی، بیمار مبتلا به درگیری هم زمان ممکن است ترکیبی از علائم عصبی در اندام فوقانی و تحتانی را به طور هم زمان تجربه کند که فرآیند تشخیص را دشوارتر می سازد و نیازمند معاینه عصبی جامع بدن و در موارد لازم، تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI) مجزا از هر دو ناحیه است تا برنامه درمانی مناسب، بر اساس اولویت شدت علائم در هر ناحیه، تدوین شود.
تفاوت علائم خفیف با علائم خطرناک و اورژانسی دیسک کمر و گردن
بیرون زدگی دیسک همیشه به یک شکل خود را نشان نمی دهد. بخش بزرگی از بیماران فقط با درد خفیف، سفتی عضلات و محدودیت حرکتی مواجه می شوند که معمولاً با استراحت نسبی، دارو یا فیزیوتراپی طی چند هفته بهبود می یابد. اما در گروه کوچک تری از بیماران، دیسک آسیب دیده به قدری روی ریشه های عصبی یا کانال نخاعی فشار وارد می کند که علائم به سرعت پیشرفت می کند و وضعیت از یک ناراحتی ارتوپدی به یک اورژانس عصبی-جراحی تبدیل می شود.
مهم ترین نشانه هایی که فشار روی عصب را جدی تر از حد معمول نشان می دهند عبارت اند از:
- ضعف پیش رونده عضلانی: ضعفی که در عرض چند ساعت تا چند روز بدتر می شود (برخلاف بی حسی یا سوزن سوزن شدن گذرا که می آید و می رود)، می تواند نشانه فشردگی مداوم روی نخاع یا ریشه های عصبی باشد.
- درد دوطرفه در هر دو پا: در بیرون زدگی معمولی دیسک، درد معمولاً فقط یک سمت بدن را درگیر می کند. درگیری هم زمان هر دو پا با ضعف یا بی حسی می تواند نشانه فشار گسترده تری روی مجموعه عصبی انتهای نخاع باشد.
- اختلال در کنترل ادرار یا مدفوع: احساس نکردن پر بودن مثانه، ناتوانی در دفع کامل ادرار، یا بی اختیاری ادرار و مدفوع از مهم ترین علائم هشداردهنده است.
- بی حسی زین اسبی (Saddle Anesthesia): کاهش یا از دست رفتن حس در ناحیه داخل ران ها، باسن و اطراف مقعد؛ به این نام خوانده می شود چون دقیقاً همان ناحیه ای است که روی زین اسب قرار می گیرد.
- تب همراه با کمردرد: ترکیب تب و کمردرد هرگز طبیعی نیست و می تواند نشانه عفونت ستون فقرات باشد که نیاز به بررسی فوری دارد.
سندروم دم اسب (Cauda Equina Syndrome)؛ نادر اما خطرناک
وقتی فتق دیسک به قدری بزرگ باشد که مجموعه ریشه های عصبی انتهای نخاع (که به دلیل شباهت ظاهری «دم اسب» نامیده می شوند) را تحت فشار قرار دهد، سندرومی به نام سندروم دم اسب رخ می دهد. طبق گزارش های بالینی، این عارضه در حدود ۳ درصد از موارد فتق دیسک دیده می شود و اغلب طی چند ساعت تا چند روز پیشرفت می کند، به همین دلیل به آن «اورژانس ستون فقرات» گفته می شود.
روش های تشخیص علمی دیسک کمر و گردن
تشخیص قطعی بیرون زدگی دیسک صرفاً بر اساس شرح حال ممکن نیست و نیاز به ترکیبی از معاینه بالینی و تصویربرداری دارد:
- معاینه بالینی و عصبی: پزشک قدرت عضلانی، بازتاب های تاندونی (رفلکس ها)، دامنه حرکتی و الگوی انتشار درد را بررسی می کند تا محل احتمالی درگیری عصب را مشخص کند.
- تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI): استاندارد طلایی برای مشاهده بافت نرم، دیسک و میزان فشار روی نخاع یا ریشه های عصبی است و در موارد مشکوک به سندروم دم اسب، باید به صورت اورژانسی انجام شود.
- سی تی اسکن (CT): در مواردی که MRI در دسترس نباشد یا برای بررسی دقیق تر ساختار استخوانی و خارهای استخوانی استفاده می شود.
- الکترومیوگرافی (EMG) و بررسی سرعت هدایت عصبی: در موارد مزمن یا مبهم، برای تعیین دقیق عصب درگیر و شدت آسیب عصبی به کار می رود.
علائم بیرون زدگی دیسک
اکثر موارد بیرون زدگی دیسک در قسمت پایین کمر رخ می دهند، اما در گردن نیز ممکن است اتفاق بیفتند. علائم و نشانه ها به محل دیسک و فشار آن روی عصب ها بستگی دارد. دیسک های بیرون زده معمولاً فقط یک سمت بدن را تحت تأثیر قرار می دهند. علائم شامل:
1_ درد دست یا پا
اگر دیسک بیرون زده در پایین کمر شما باشد، علاوه بر درد در این ناحیه، معمولاً موجب درد در باسن، ران و ساق پا نیز می شود. شما ممکن است در قسمت کف پای خود نیز احساس درد کنید. در بیرون زدگی دیسک گردن، شما معمولاً بیشتر در ناحیه شانه و بازوی خود احساس درد می کنید. این درد ممکن است به هنگام سرفه، عطسه و یا انجام بعضی از حرکات خاص به دست یا پای شما کشیده شود و اغلب به صورت درد تیز یا سوزش می باشد.
2_ بی حسی یا سوزن سوزن شدن
افرادی که فتق یا بیرون زدگی دیسک دارند، اغلب اوقات در نقاطی از بدن خود که عصب های آن آسیب دیده اند، بی حسی یا گزگز را تجربه می کنند.
3_ ضعف عضلانی
عضلاتی که عصب های آنها آسیب دیده، معمولاً ضعیف می شوند. این شرایط موجب ضعف عضلات شما می شود و توانایی شما را برای بلند کردن یا گرفتن اشیاء تحت تأثیر قرار می دهد. شما ممکن است بدون هیچ گونه علائمی دچار بیرون زدگی دیسک باشید و ممکن است تا زمانی که تصویربرداری ستون فقرات انجام نداده اید، متوجه فتق دیسک خود نشوید.
چه زمانی باید برای درمان دیسک آسیب دیده به پزشک مراجعه کرد؟
اگر درد کمر یا گردن شما به شانه یا پایتان کشیده شود و یا اگر بی حسی، گزگز یا ضعف دارید، فوراً نزد پزشک بروید.
مواردی که به دیسک گردن و کمر آسیب می رساند؟
بیرون زدگی دیسک که اغلب بر اثر فرسودگی تدریجی ناشی از افزایش سن رخ می دهد، تحلیل دیسک نیز نامیده می شود. با بالارفتن سن، دیسک ها انعطاف خود را از دست می دهند و حتی با یک فشار یا چرخش جزئی، مستعد پارگی می شوند. اکثر افراد، دلیل دقیق بیرون زدگی دیسک خود را نمی دانند.
گاهی اوقات، استفاده از عضلات کمر به جای عضلات پا و ران برای بلند کردن اجسام سنگین و همچنین چرخش به هنگام بلند کردن می تواند منجر به فتق دیسک شود. در موارد نادر، یک حادثه آسیب زا مانند افتادن به کمر نیز می تواند منجر به این مشکل شود.
عوامل خطر آسیب به دیسک
عواملی که می توانند احتمال بروز فتق دیسک را افزایش دهند، عبارتند از:
- وزن بدن زیاد می تواند فشار زیادی به دیسک ها در قسمت پایین کمر وارد کند.
- افرادی که شغل پر زحمتی دارند، بیشتر مستعد مشکلات کمر هستند. بلندکردن، کشیدن، فشار دادن، خم شدن و چرخش های مکرر نیز می تواند احتمال خطر فتق دیسک را افزایش دهد.
- برخی از افراد، از نظر ژنتیکی بیشتر مستعد ابتلا به فتق دیسک هستند.
- تصور می شود سیگار، اکسیژن رسانی به دیسک ها را کاهش می دهد و باعث می شود سریعتر شکسته شوند.
- نشستن برای مدت زمانی طولانی و نیز لرزش های ناشی از موتور وسیله نقلیه می تواند به ستون فقرات فشار وارد کند.
عوارض ابتلا به فتق دیسک
درست در بالای کمر، نخاع ستون فقرات به انتها می رسد. آنچه که از طریق کانال نخاعی ادامه پیدا می کند، گروهی از ریشه های عصبی طولانی است که شبیه به دم اسب هستند. فتق دیسک به ندرت می تواند تمام کانال نخاعی از جمله عصب های طناب نخاعی را تحت تأثیر قرار دهد. در موارد نادر، برای جلوگیری از ضعف یا فلج دائمی، ممکن است به جراحی اورژانسی نیاز باشد. در صورت بروز موارد زیر، باید تحت مراقبت های پزشکی اضطراری قرار بگیرید:
- تشدید علائم، درد، بی حسی یا ضعف تا حدی ممکن است افزایش پیدا کند که مانع از انجام فعالیت های روزمره شما شود.
- اختلال عملکرد روده یا مثانه، سندرم طناب نخاعی می تواند موجب بی اختیاری یا مشکل در ادرار کردن حتی با وجود مثانه پر شود.
- بی حسی زین اسبی، این کاهش تدریجی حس، نقاطی مانند قسمت داخلی ران ها، پشت پاها و ناحیه دور مقعد که زین اسب را لمس می کنند، تحت تأثیر قرار می دهد.
پیشگیری از آسیب به دیسک گردن و کمر
برای کمک به پیشگیری از فتق دیسک، نکات زیر را رعایت کنید:
- تقویت عضلات میان تنه باعث تثبیت و پشتیبانی از ستون فقرات می شود.
- حفظ یک وضعیت بدنی خوب، این شرایط، فشار روی ستون فقرات و دیسک ها را کاهش می دهد. شما همیشه باید کمر خود را به ویژه در زمان نشستن های طولانی، صاف نگه دارید. وسایل سنگین را به طور صحیح بلند کنید و سعی کنید فشار بیشتر روی پاها و نه روی کمر باشد.
- حفظ یک وزن سالم، وزن بدن زیاد، فشار بیشتری روی ستون فقرات و دیسک ها وارد می کند و آنها را مستعد بیرون زدگی می کند.
- ترک سیگار، از مصرف هرگونه محصولات تنباکو خودداری کنید.
سؤالات متداول درباره علائم خطر دیسک کمر و گردن
- آیا دیسک کمر و گردن همیشه نیاز به جراحی دارد؟ خیر. اغلب بیماران با درمان های غیرجراحی مانند فیزیوتراپی، داروهای ضدالتهاب، اصلاح وضعیت بدنی و تمرینات تقویتی بهبود می یابند. جراحی معمولاً برای مواردی رزرو می شود که علائم عصبی پیشرونده، ضعف شدید یا نشانه های سندروم دم اسب وجود داشته باشد.
- چه زمانی علائم دیسک کمر یا گردن اورژانسی محسوب می شود؟ در صورت بروز بی اختیاری ادرار یا مدفوع، بی حسی ناحیه زین اسبی، ضعف پیش رونده در پاها یا دست ها، یا تب همراه با کمردرد شدید، باید بلافاصله به اورژانس مراجعه کرد.
- تفاوت علائم دیسک کمر با دیسک گردن چیست؟ در دیسک کمر، درد معمولاً به باسن، ران و ساق پا کشیده می شود؛ در دیسک گردن، درد بیشتر به شانه، بازو و انگشتان دست منتشر می شود. مکانیسم فشار روی عصب در هر دو مشابه است، فقط محل درگیری متفاوت است.
- آیا بیرون زدگی دیسک بدون علامت هم ممکن است؟ بله. بسیاری از افراد بدون هیچ علامتی دچار بیرون زدگی دیسک هستند و این موضوع اغلب فقط در تصویربرداری های انجام شده به دلیل دیگر تشخیص داده می شود.
دکتر رضا نادری جراح و متخصص ارتوپدی در تهران
همیارسیستم
